تاریخچه فلز کاری ایران

بشر در حدود 7000 سال پيش فلز را شناخت . در آفريقا قبايلی هستند که هنوز هم به روش سنتی ( 7000 سال قبل ) فلزات را ذوب می کنند يعني اينکه حيواني ( مرغ ) را در کوره انداخته و قربانی رب النوع آتش می کنند و سپس سنگ فلز را داخل کوره می ريزند .
انسان های اوليه ابزار خود را از سنگ می تراشيدند تا اينکه در حدود نيمه اول هزاره چهارم ق م اشياء کوچک مسی ساخته شدند که چکش کاری شده بودند . بشر آن دوران به سنگی برخورد که با ضربه نمی شکست و تغيير شکل می داد و سفالگران نيز در کوره های خود از بعضی سنگ ها استفاده می کردند که در حين کار اين سنگ ها ذوب شده و تغيير شکل می داند و مقاومت زيادی داشتند .  از اشياء قديمی که در تپه حصار نزديک دامغان يافت شده اند ؛ سر نيزه و لوازم شکار و تبر و آئينه و سنجاق از مس ریخته ، بوده اند . طلا و نقره هم که در حدود 2500 ق م  کشف شدند که بعلت نرمی و دوام و فساد ناپذيری و هم اینکه یافتن سنگ طلا بسیار سخت و نادر بود ، برای ساخت زیور آلات و دیگر اشیاء زینتی استفاده می شد . از این دوران نیز اشیائی در تپه حصار یافت شده است .
مس چون نرم بود تصمیم بر آن شد که با فلز دیگری ترکیب شود تا اشیاء مقاومتر گردند . این امر در حدود 2500 تا 1500 سال ق م با کشف قلع به نتیجه رسید و عصر مفرغ آغاز شد .
با ترکیب مس و قلع ، ماده جدیدی با همان خواص مس تولید شد ( برنز یا مفرغ ) .
آثار مفرغی یافت شده از آن دوران از تپه « حسنلو » در آذربایجان موجود است .
صنعتگران آذبایجانی در ضمن کوچ که به طرف جنوب بود ( لرستان ) ، این صنعت خود را به این منطقه انتقال دادند . در این منطقه ( لرستان ) از آثار یافت شده می توان دریافت که فلز را داخل ماسه یا سفال ریخته گری می نموده اند و سپس چکش کاری هم می کرده اند .
آهن در هزاره سوم ق م شناخته شده بود ولی بعلت اینکه چکش کاری آن سخت بوده و دیرگداز نیز بوده و به سختی تغییر شکل می داد ، زیاد مورد توجه نبود تا اینکه در حدود 1500 تا 550 سال ق م با کشف تبدیل آهن به فولاد جایگاهی در فلزکاری برای خود یافت . از آهن اسلحه ، زیورآلات و دیگر ابزار ساخته شدند . ظاهرا تبدیل آهن به فولاد در کوره های ارمنستان صورت پذیرفته است .
حکاکی روی فلز از حدود 800 سال ق م رایج شده است . اشیائی از این دوران در « سرخ دم » لرستان یافت شده است . از نمونه آثار یافت شده هزاره اول ق م در ایران می توان به جام مارلیک اشاره کرد که از طلای ناب می باشد و در « چراغعلی تپه » در گیلان نزدیک رودبار پیدا شده است با 18 سانت ارتفاع و 316 گرم وزن .نقوش آن هم دو گاو بالدار که در حال بالا رفتن از درخت مقدس هستند که در دوسوی آن جام کار شده اند .
این جام چکش کاری شده وجالب اینکه سر گاو ها 2 سانت برجسته شده اند .
در دوره هخامنشی مرصع کاری و آبکاری رواج یافت و بیشتر روی طلا و نقره و برنز کار می شده است ولی طرز کار و شیوه آبکاری ( آب طلا روی فلز ) که آن دوران کار می شده است ، هنوز مشخص نشده است . اثار یافت شده این دوران از همدان و فارس و … می باشد که در موزه های « لوور فرانسه » « برلین » « رضا عباسی » موجود است .
در دوره هخامنشی « ریتون » ساخته می شده است .
ریتون یعنی ظرف یا جامی که به شکل یک حیوان قوی بوده است و عقیده بر این بوده که نوشیدن از این جام باعث می شود تا قدرت آن حیوان به انسان انتقال یابد .
در دوره سلوکی ها سکه را با دستگاه پرس دستی می ساختند ( دوره هلنیستی ) ( یونانی مآبی ) .
در دوره اشکانیان سکه ها 3 نوع بوده اند :
سکه های کوچک برنزی یا مسی
سکه نقره بنام " درهم "
سکه درشتی نقره بنام " تترا درهم "
فلز کاری در دوره ساسانی پیشرفت زیادی کرد . از فلزت اشیاء جالبی تهیه می شد که خود فرم و شکل ظرف و یا آن وسیله و یا تزئینات آن در خور توجه است .
اشیائی از دوره ساسانی در مکان های مختلفی مثل هندوستان ، ژاپن ، فرانسه ، لهستان و بیشتر در روسیه یافت شده است و این می رساند که در دوران ساسانیان تجارت و بازرگانی بسط و توسعه فراوانی یافته بوده است .
سکه های ساسانی نیز از طلا و نقره و مفرغ بوده و در اوائل با ظرافت کار می شده است ولی در اواخر این دوران بخاطر توسعه تجارت ، آن ظرافت کار روی مسکوکات از بین رفت .
اشیاء آن دوران ریخته گری می شده و سپس چکش کاری و بعد با چرخ ، تراش می خورده اند و بعد از آن حکاکی یا قلمزنی می شده اند .
اشیاء دوره اوائل اسلام از مفرغ یا برنز هستند و از طلا و نقره استفاده چندانی نمی شده است تا دوره سلجوقی که آثار بسیار ارزشمندی از آن دوران باقی مانده است که بر روی طلا و نقره نیز کار شده است و اکنون در موزه های روسیه موجود است . این دوره از درخشانترین دوران فلزکاری ایران است .
در این دوران میناکاری نیز رواج داشت و اشیاء این دوره شامل « کتری ، ابریق ، هاون ، شمعدان ، جعبه ، پایه چراغ ، پیه سوز و ... » می باشد که در شمالشرق و شرق ایران و در ری و همدان یافت شده اند .
مشبک کاری سلجوقی نیز بسیار توسعه یافته بوده است ( شمعدان و عود سوز ) .
آثار این دوره در موزه های « متروپولیتن » « روسیه ( ارمیتاژ ) » و ... موجود است .
فلز کاری در دوره مغول ها ( ایلخانیان ) تزئیناتی شبیه به مکتب موصل ( دوره سلجوقی ) و سوریه و مصر دارد ولی اسلوب کار دارای ویژگی هائی است که نشان می دهد کاری ایرانی است مثل قلمزنی انواع گل ها و بوته ها ( طراحی سنتی ایرانی ) و تاریخ و نام سازنده .
در دوره صفویه اشیاء مسی سفید کاری می شده اند تا شبیه به نقره جلوه نمائی کنند و مرصع کاری نیز که از رونق افتاده بود ، در این دوره باز رونق شایانی یافت .
دوره صفویه نیز از درخشانترین دوران هنر ایران است .
در این دوره استفاده از آهن و فولاد نیز رونق فراوانی یافت . اشیائی مثل کمربند ، لوحه و ... که با طلا و نقره مرصع کاری می شدند .
آثار این دوران در موزه های داخل کشور و متروپولیتن و بیشتر در موزه رضا عباسی موجود می باشند .
از زمان صفویه به بعد این هنر ( قلمزنی و فلز کاری ) به تدریج از رونق افتاد .
از دوران قاجاریه می توان به قلمزنی درب حرم امامزاده ها اشاره کرد .
در این دوره دیگر آن ظرافت هنری دوران قبل مشاهده نمی شود .
از شهرهائی که قلمزنی هنوز در آنها کار می شود می توان شهر های اصفهان ، تبریز ، شیراز ، تهران ، زنجان ، کرمان ، کرمانشاه ، بروجرد و طبس را نام برد .
از اساتید معاصر و بنام این هنر می توان :
منصور حافظ پرست ، رضا قادران ، اصغر بزرگیان ، اکبر بزرگیان ، عباس صفوت ، استاد مهدی علمداری ، حاج علی مینا گر ، استاد علی ظریفی اصفهانی ، مرحوم استاد محمود دهنوی ، رضا چکشی ، استاد حسین علاقه مندان ، آوادیس هاکوپیان و .... را نام برد .